De AI honeymoon is over

Lang werd AI verkocht als een abonnement: een vast bedrag, schijnbaar onbeperkt gebruik. Dat businessmodel was nooit echt realistisch, het was een bewuste subsidie om market share te veroveren. Wat in 2026 verandert, is niet dat het kapitaal opdroogt, er wordt meer geïnvesteerd dan ooit. Wat verandert, is dat de ROI-vraag opeens niet langer weg te wuiven valt. De honeymoon was de fase waarin niemand naar de kosten keek. Die fase is voorbij. Hieronder enkele datapunten die hetzelfde kantelpunt markeren, plus eerlijk tegen geluid: het is niet de ondergang van AI, maar een afrekening met een illusie.

GitHub Copilot

Per 1 juni 2026 stapte GitHub Copilot af van een vaste abonnementsprijs en ging over op usage-based billing op basis van tokenverbruik, omgezet in zogeheten GitHub AI Credits (1 credit = $0,01). Waar gebruikers voorheen per request werden geteld, worden nu input-, output- én gecachte tokens apart doorberekend tegen de API-tarieven van elk model.

Belangrijke nuance die in veel verontwaardiging verdwijnt: de basisprijzen veranderen niet. Copilot Pro blijft $10, Pro+ $39, Business $19 en Enterprise $39 per maand — maar dat bedrag koopt nu een vast budget aan credits in plaats van brede toegang. Code-completions en Next Edit Suggestions blijven onbeperkt en gratis (GitHub Blog). De pijn zit dus niet in de inline-suggesties, maar in agentic workflows: meerstaps-sessies waarin Copilot plant, redeneert en autonoom over meerdere bestanden werkt. Eén ontwikkelaar in de officiële community-thread schatte zulke sessies op $30 tot $40 per stuk — genoeg om het maandbudget van een Pro-gebruiker in één werksessie op te branden.

AI-spending is "opeens een probleem"

In juni 2026 zei Altman op twee verschillende podia hardop wat hij begin dit jaar nog niet uitsprak. Op het enterprise-event Intelligence at Work (2 juni) citeerde hij een meme die rondgaat onder zijn klanten: "My company spent my entire 2026 budget in Q1. Can you make this more efficient?" Hij beschreef de omslag als plotseling — van een onderwerp dat begin 2026 "never came up", met klanten die volkomen tevreden waren over hun uitgaven, naar opeens "a huge issue". In een afzonderlijk CNBC-interview noemde hij kostenzorgen "the most fair criticism right now of AI" en erkende hij openlijk dat bedrijven veel geld uitgeven terwijl er "a ton of waste" tussen zit.

Dat is een opmerkelijke bekentenis van de CEO van het meest waardevolle AI-bedrijf ter wereld. De kritiek waarop hij reageerde, kwam onder meer van Gary Marcus — niet, zoals soms wordt rondverteld, een ex-Goldman-bankier, maar een NYU-professor emeritus en al jaren een van de scherpste AI-sceptici. Marcus omschreef de gezamenlijke AI-capex van Amazon, Google, Microsoft en Meta als de "greatest capital misallocation in history", en rekende voor dat de vier samen méér uitgeven dan het Manhattan Project — per maand, en ruim twaalf keer dat project per jaar. AOL / Business Insider Alleen al in Q1 2026 ging er $130,6 miljard naar AI-infrastructuur bij die vier bedrijven, wat vergelijkingen met de dotcom-zeepbel oproept van figuren als Ray Dalio en het IMF. Marcus' bredere punt is venijniger dan een schrikgetal: geen van de vier maakt grote winst op AI, geen van hen heeft een technische moat, een prijzenoorlog is onvermijdelijk — en weinig van hun klanten zien een serieuze return. (Gary Marcus)

Klanten beginnen te rantsoeneren

Het scherpste voorbeeld is Uber. Het bedrijf verstookte zijn volledige AI-codeerbudget voor 2026 in de eerste vier maanden, en stelde daarop een limiet in van $1.500 per medewerker per maand per agentic tool — inclusief Claude Code en Cursor — met een dashboard om realtime uitgaven te volgen. Veelzeggender nog is dat Uber's eigen COO Andrew Macdonald publiekelijk toegaf dat de link tussen stijgende token-uitgaven en betere producten voor riders en chauffeurs "is not there yet". Uber staat niet alleen: Microsoft zou intern Claude Code-licenties hebben teruggeschroefd vanwege de kosten, en Walmart kapte de toegang tot zijn interne assistent Code Puppy af nadat het gebruik de verwachtingen ver oversteeg.

Onder dit alles zit een mechanisme dat de hele dynamiek verklaart. Zolang gebruik bescheiden was, werkte verlieslatende prijsstelling prima. Maar agentic tools lieten het tokenverbruik niet langer lineair groeien, maar exponentieel. Tegelijk ontstond een cultuur van "tokenmaxxing": interne leaderboards die medewerkers belonen voor zwaar verbruik, tot het punt dat Amazon-medewerkers toegaven AI-agents op overbodige taken te zetten alleen om hoger op de ranglijst te komen. En hier schuilt een ongemakkelijk belangenconflict: de labs verdienen méér naarmate je meer tokens verbruikt, wat hen stilzwijgend prikkelt om je richting hun duurste modellen te duwen, ook als een goedkoper model volstaat. Zoals Factory-CEO Matan Grinberg het samenvatte: als je dochter bijles algebra nodig heeft, vind je waarschijnlijk iemand goedkoper dan Albert Einstein.

Het is geen ondergang

Eerlijk blijven betekent ook de andere kant tonen: dit is een analyse en niet bedoeld als Griekse tragedie. De bull-case is reëel. De kwartaalcijfers van Alphabet, Amazon, Meta en Microsoft overtroffen begin 2026 stuk voor stuk de verwachtingen, met dubbelcijferige omzetgroei, wat suggereert dat de AI-investeringen, voorlopig, wél iets opleveren. Mark Zuckerberg verdedigt de uitgaven als de prijs van het niet te laat zijn voor de superintelligentie-fase; voor de hyperscalers is het risico van te weinig investeren groter dan dat van te veel.

En de adoptie groeit niet alleen, het verschuift. Voor het eerst sinds het begin van de race nam Anthropic OpenAI in mei 2026 de koppositie af in Amerikaanse zakelijke AI-bestedingen (34,4% tegen 32,3%), grotendeels gedreven door Claude Code. Altman zelf framede dat niet als verlies maar als bewijs dat de markt uitdijt. Anthropic rapporteerde een run-rate omzet van $14 miljard, ruim 10x per jaar groeiend, met Claude Code alleen al boven de $2,5 miljard. Dit is dus geen verhaal van een instortende industrie, maar van een industrie die volwassen wordt en waarin "gratis" plaatsmaakt voor "wat levert het op?".